Yael Bartana en haar beweging

 
Door Egbert Dommering
 
Van registratie van spelen uit de werkelijkheid naar participatie met eigen spelen in de werkelijkheid
 
Sinds zij in 2001 de video Trembling Times  op de open dagen van de Rijksakademie in Amsterdam (waar zij toen ‘artist in residence’ was) vertoonde, heeft de Israëlische Yael Bartana (1970), de kunstwereld snel veroverd. Haar flitsend gemonteerd video’s visualiseerden de spanningen van de Israëlische samenleving. Ze werkte met in die samenleving ‘gevonden’ materiaal van de rituele handelingen die een macho cultuur van door mannen beheerste samenleving bloot legden, maar ook de voortdurende angst onder de mensen in de permanente staat van oorlog waarin het land verkeert. Het geluid van sirenes is alom in haar films aanwezig.  Zo ontstonden na Trembling Times (de Israëlische dodenherdenking van stilstaande en uit hun auto’s stappende mensen, ‘live’gefilmd van de Hashalom brug over de belangrijkste  snelweg in Tel Aviv), in 2003 in hoog tempo na elkaar Low Relief  (een als Egyptisch reliëf gemonteerde demonstratie in Israël tegen de bezetting van de Palestijnse gebieden),  Ad De ‘lo Yoda (Het mannendrinkfeest op Purim), When Adar enters (Het Purimfeest: De beer die de stad vol met Esther koninginnetjes in fietst), Kings of the Hill (landje veroveren met grommende Landrovers bij zonsondergang op zandheuvels op het strand op vrijdag in de namiddag als de sabbath begint), en Freedom Border (het oplaten van verkenningsballonnen aan de grens). In het interview in de Van Abbe catalogus bij haar tentoonstelling in 2006 zegt zij: ‘Noodbeleid, gedenkdagen en herdenkingen vormen een constitutief, samenbindend deel van het bouwwerk van het Israëlische collectief. “In tijden van gevaar of nood moeten de mensen een eenheid vormen.”
 
In 2006 valt een wending in haar werk waar te nemen van registreren naar stelling nemen. Het gevonden materiaal is nu sociale actie, die ze verder stileert en door aanwijzingen aan de actievoerders van theatrale elementen voorziet. In Declaration uit dat jaar zien we een man in een roeiboot met een olijfboom (symbool van de Palestijnse staat) naar een eilandje (de Andromeda rots die aan de ingang van de haven van Jaffa ligt) roeien waar permanent een Israëlische vlag wappert. De actievoerder vervangt de vlag op het eiland door de boom: een eenzaam protest (van Bartana?) tegen de conformiteitsdwang van het Israëlische collectief. Deze actie is geheel door Bartana bedacht en uitgevoerd met toestemming van de autoriteiten. Summer Camp die in 2007 op Dokumenta 11 was te zien is gebaseerd op een uit 1935 daterende propagandafilm Awodah van Helmar Laski die gemaakt was om Europese Joden er toe te verleiden naar Israël te emigreren. Awodah laat, gebruikmakend van de montagetechniek van Eisenstein en de propagandamuziek van de Duitse jood Paul Dessau (die later propagandamuziek voor de DDR schreef), zien hoe Israëlische burgers kolonies stichten in Palestijns gebied. Summer Camp gebruikt dezelfde muziek en Eisensteinachtige montagetechniek, maar keert de inhoud om. Wat wij zien is niet de stichting van een Israëlische kolonie, maar de wederopbouw van een Palestijns huis dat door de Israëlische militairen is vernietigd omdat het in de militaire zone tussen Israël en Palestijns gebied was gebouwd. De  actie is illegaal, want we zien tijdens de gefilmde ‘actie’ de Israëlische militaire helikopters in de verte in de lucht cirkelen als teken dat deze reconstructie spoedig ongedaan zal worden gemaakt. De actie is in zoverre ‘echt’ dat zij wordt uitgevoerd door een actiegroep ICAHD (Israëli Committee against House Demolitions), die jaarlijks zomerkampen organiseert in de bezette gebieden, waaraan burgers uit alle landen deelnemen. Ieder jaar voeren zij een reconstructie van een huis uit. De in de film getoonde reconstructie gaat om Anata, een Palestijns dorpje dat in 2005 door Israëlische militairen werd vernietigd. Toch zijn de actievoerders geïnstrueerd, zodat zij acteurs worden van een theatrale ‘reenactment’ van het idealisme van de jaren dertig, zij het in omgekeerde richting. In een tweede versie van het werk, maakte Bartana een double screen met op het linker scherm close up’s uit Summer Camp en op het rechter scherm synchrone close up’s uit Awodah. Er is nieuwe muziek bij gemaakt door de componist Guy Harries, waarin op basis van het Dessau stramien, traditioneel Oost-Europese Joodse muziek wordt gemengd met Arabische muziek en ook Arabische instrumenten worden gebruikt.
We zien dus een verschuiving optreden van het registreren van de in werkelijkheid gespeelde rituelen van de dodenherdenking, de verkleedpartijen van de Purimfeesten, of het koninkje van de heuvels spelen van middle class werkers, naar het toevoegen en het verfilmen van een getheatraliseerde sociale actie, zoals de eenmansactie in Declaration  en het weer opbouwen van een Palestijnse woning in door Israëlische militairen bezet gebied in Summer Camp. Het gaat echter nog om ‘echte’ sociale acties. De volgende stap is het opzetten van een theater waaraan de werkelijkheid zich zal moeten aanpassen. Deze stap zal in 2007 met het werk Mary Kozmary worden gezet, een werk dat het eerste deel zal worden van de trilogie And Europe will be stunned.  
 
Mary Kozmary.. and Europe will be stunned: theater
 
Mary Kozmary (Pools voor nachtmerrie) is theatraal, maar ook een dubbelspel.  Het attaqueert het Holocaust trauma van de Polen, waar gedurende de Tweede wereldoorlog de joden op grote schaal zijn weggevoerd naar vernietigingskampen. De eerste aflevering is gefilmd op een historisch beladen plek: het in 1955 gebouwde, maar nu verlaten en in verval verkerende Dziesieciolecia Stadium (Decennium Stadion gebouwd om 10 jaar communisme in Polen te vieren) in Warschau waar in de communistentijd de massabijeenkomsten van de partij werden gehouden. Het is opgebouwd met afval van het in 1944 vernietigde Warschau getto. In 1968 vonden hier de demonstraties plaats tegen de Sovjet invasie van Tsjecho-Slowakije.  De repressie daarvan door  de communistische partij had sterk antisemitische trekken. 
Een man houdt een redevoering in het lege stadion. Deze man verbeeldt een communistische activist uit de jaren vijftig, die wordt gespeeld door de huidige leider van de nieuw linkse Poolse partij, Slawomir Sierakowski, mede initiator van het hele Mary Kozmary project.  Hij steekt in het lege stadion een speech af die hij samen met een andere linkse Poolse politicus heeft geschreven, waarvan de leidzin is: ‘Joden kom terug naar Polen’. Behalve de akelig lege tribunes zien we een paar padvindertjes in het stadion, die na afloop van de speech met zwaaiende Poolse vlaggetjes stralend achter de leider aanlopen. Ze lijken op de padvindertjes die Leni Riefensthal  op de partijdag van de Nazi’s in Neurenberg in haar beroemde film liet optreden. Helmar Laski, Eisenstein en Riefensthal: de montagetechnieken van de propagandafilms van de jaren dertig vloeien bij Bartana moeiteloos in elkaar over, om de omgekeerde inhoud in te verpakken. De verfilmde orkestraties zijn nu zelf geënsceneerd, zij het verankerd in de werkelijkheid waaruit historische momenten worden gerecycleerd. Het is dus ook heracteren van het verleden.
In deel twee Mur i Wieza (Muur en toren) van de trilogie herhaalt zij de Summer Camp aanpak door de Joodse kolonie in het centrum van Polen op te bouwen. De stijl is hetzelfde als Summer Camp. Er zijn zelfs beeld- en geluidcitaten. Als het klaar is ziet het kamp met zijn wachttorens er uit als een bewaakt getto of een concentratiekamp.
In 2011 wordt de trilogie voltooid met een echte ‘ontknoping’ zoals het in een toneelstuk behoort. Het is Zamach (Moord). We zijn daarin getuige van de ceremoniële begrafenis van de hoofdrolspeler die is vermoord omdat Polen niet van zijn idealen is gediend. Eerst zien we Slawomir Sierakowski opgebaard liggen. De echte linkse activist speelt daarmee tevens zijn eigen dood. Dan zien we personen die bij de organisatie van het hele ‘toneelstuk’ waren betrokken (zeg maar mederegisseur waren) bloedserieus herdenkingsredes houden op een open plaats in Warschau, waar ook een enorm borstbeeld in onvervalste Stalinistische stijl van de omgekomen leider staat opgesteld. Wat Bartana hier doet is te vergelijken met het tweede deel van de Don Quijote van Cervantes. Personen die het eerste deel van het boek hebben gelezen, gaan in het tweede deel meedoen en Don Quijote ‘voor de gek houden’.  Filmde Bartana eerst het ‘theater’ van de werkelijkheid, de werkelijkheid is nu haar eigen theater ingezogen en wordt daarin geritualiseerd. In het derde deel houdt iedereen ‘elkaar voor de gek’, zowel de ‘spelers’ en ‘het publiek’ zichzelf als beide elkaar.
 
De Beweging
 
Daarmee is het echter nog niet klaar. De trilogie is eigenlijk een quadrologie.  De tentoonstelling van de gehele trilogie die in 2011 in het Poolse paviljoen op de biënnale in Venetië was te zien, beperkte zich nog tot het tonen van de drie afleveringen. In het Van Abbe museum waar zij dit jaar te zien was, eindigt zij met een zaal waar spandoeken liggen en politieke teksten en video’s van de inmiddels  door Bartana opgerichte beweging de ‘Jewish Renaissance Movement in Poleland’ (JRMiP) te zien waren. Er is ook een politiek manifest met een knallende opening: ‘We want to return! Not to Uganda, not to Argentina or to Madagascar. Not even to Palestine.  It is Poland that we long for, the land of our fathers and forefathers (…). We wish to heal our mutual trauma once and for all (…). We are revivifying the early Zionist phantasmagoria’. Op de Berlijn biënnale dit jaar was er alleen nog een kantoortje van de renaissance beweging, de films waren er niet meer te zien. Dit kantoor verlangde geen visuele activiteit van de toeschouwer, maar een daad: je in te tekenen voor de beweging.  De eigenlijke activiteit was een enorm congres gewijd aan de beweging waarbij Bartana actief deelnam. En dat was niet de eerste bijeenkomst, want Bartana heeft de beweging al in 2010 gesticht. Er waren al bijeenkomsten geweest.
In deel vier zijn de lezers van het eerste deel van de Don Quijote dus weer uit het boek gestapt, maar zijn zij niet ongeschonden uit dit bad in de fictie tevoorschijn gekomen, want zij dragen ‘gespeelde’ elementen met zich mee. Zo is de vermoorde leider onderdeel van de mythologie van de beweging en is Yael Bartana gedwongen om zijn plaats als leider in te nemen. Ze moeten zich ook in de werkelijkheid als Don Quijote gaan gedragen door JRMiP shirtjes aan te trekken en de rode Mary Kozmary vlag met zich mee te voeren. Er moet een website (www.jrmip.org) en een organisatie overeind worden gehouden.
Bartana noemt de beweging ‘een sociale beweging’. Ik zou haar met Musil’s Mann ohne Eigenschaften een ‘Parallelaktion’ willen noemen: een beweging die buiten politieke kaders mensen voor iets enthousiast moet maken en houden, zoals in Musil’s boek voor het naderende ambtsjubileum van het keizerschap van Franz Joseph. Het doel van deze Parrallelaktion was dat, als het jubileumjaar zou zijn bereikt,  de aanhangers van de parallelle beweging een Grote Symbolische Daad zouden stellen. Dit is ook wat Bartana voor ogen moet hebben gestaan met haar trilogie: dat deze zou uitmonden in de grote symbolische daad. In het Volkskrantinterview van maart van dit jaar zegt zij: ‘’Ik voel mij een activist die de taal van de kunst gebruikt. De positie van kunstenaar is goed, want je kunt veel meer verbeelden dan in de echte politiek. Dit werk gaat over politieke verbeeldingskracht- wat dùrf je te bedenken? Een vaardigheid die uit de echte politiek is verdwenen.’
Een beweging die geen politieke beweging is en geen louter artistieke activiteit dreigt zowel in het politieke als het artistieke domein vast te lopen. In het politieke domein, omdat er geen helder geformuleerde doelstellingen met daarbij behorende middelen bestaan. En dat zijn toch de meetpunten om van een succesvolle beweging te spreken. Bovendien trekt zij nieuwkomers aan die het spel niet willen meespelen, maar politiek bedrijven. En als die er achter komen dat het eigenlijk een groot spel is, raken zij gefrustreerd. In het artistieke domein dreigt zij vast te lopen, omdat het alsof-karakter en het afstandelijke waarnemingsperspectief dat eigen is aan de kunst overschaduwd wordt door een boodschap. Het is duidelijk in al het werk van Bartana dat zij gefascineerd is door het spel van sociale rituelen en referenties met historische situaties. In de trilogie laat ze die naspelen. Maar wat gebeurt er als het in eens menens wordt? Het kwam haar bij de opening van de tentoonstelling in het Van Abbemuseum dit jaar op een officiële berisping ex cathedra van Rudi Fuchs te staan.
Kunstenaars van de futuristen tot de nulbeweging, van happenings tot performances hebben telkens naar middelen gezocht om kunst vanuit het artistieke domein naar het sociale domein te tillen. De JRMiP is er een nieuwe variant van. Deze artistiek-sociale activiteiten zijn heftig maar ook kortstondig. Op de www.jrimp.org was deze maand al niet veel activiteit meer te bespeuren. Toch is zij als sociaal experiment boeiend, en past zij in een trend van heracteren en visualiseren van oude, dikwijls verdrongen geschiedenissen. Dat houdt menig kunstenaar van het moment bezig. In het aangehaalde interview in de Volkskrant noemt zij het ‘de geest van de terugkeer’ waar zij van verlost wil worden. Zij zal in de toekomst met nieuwe experimenten proberen die geest uit de fles te halen. Het blijft een riskante activiteit.

Toevoeging april 2013kunstblog

In februari-maart 2013 had Bartana een tentoonstelling in het gebouw van de Wiener Secession in Wenen onder de titel Wenn ihr wollt ist es kein Traum. Titel en tentoonstelling zijn een combinatie van Sigmund Freud’s Traumdeutung  en de utopistische roman van de in Wenen wonende zionist Theodor Herzl Altneuland uit 1902. In de roman komt de zinsnede Wenn ihr wollt ist es kein Märchen voor en zij heeft betrekking op de Zionistische utopie van de stichting van een eigen Joodse Staat,  door Herzl voorzien in Afrika, maar na WO II verwezenlijkt in Israël. Freud en Herzl, die elkaar niet gekend hebben, woonden beiden in de Berggasse in Wenen, waar nog steeds het woonhuis van Freud, uitgegroeid tot een bedevaartsoord, is te bezoeken. Bartana liet in de tentoonstelling de attributen van de beweging JRIMP zien met foto’s van het in Berlijn in 2012 gehouden congres. Maar zij richtte ook een gedenkzaal voor Herzl en één voor Freud in met vitrines met hun werken. Zij incorporeerde aldus het gedachtegoed van beide meesters in haar fictieve beweging tot het dubbelspel dat zij nu al enige tijd speelt: Israël is een staat die de Palestijnen onderdrukt en de terugkeer van de Joden is voor Polen een nachtmerrie. Het zijn beide varianten van een angstdroom: de Joden zijn van hun Europese huis verdreven en hebben daarvoor de Palestijnen uit hun Arabische huis verdreven, de terugkeer van de drie miljoen uitgemoorde Joden naar Polen maakt een onderdrukt Holocaust trauma èn antisemitisme in Polen los. Het is een boodschap waarmee ze zich in geen van beide landen populair maakt, maar die door Europese intellectuelen, die ten aanzien van het Joodse verleden en de Israëlische toekomst de kluts kwijt zijn, als manna wordt opgegeten. In de Verenigde Staten, altijd een zionistisch land geweest, voelen ze er zich in toenemende mate onbehaaglijk bij. 

Voor een heldere beschrijving en analyse van deze tentoonstelling verwijs ik verder naar de hieronder geciteerde website.   

 
Geraadpleegde literatuur:
Yael Bartana Video & Photographs, Eindhoven: Van Abbemuseum/Veenman Publishers 2006.
Yael Bartana Short Memory, The Centre of Contempory Art Tel Aviv/PS 1 New York 2008.
Sacha Bronwasser, ‘Meldpunt Polen’, in: De Volkskrant 23 maart 2012, p. V2-V5.
Volker Pantenburg, ‘Loudspeaker and Flag: Yael Bartana, From Documentation to Conjuration’, in: Afterall, summer 2012, p. 51-60.
Alexander Alberro, ‘Life Models. What kind of role does art actually play in society? From the Bauhaus to Thomas Hirschhorn, and from The Yes Men to Jean-Luc Godard’, in: Frieze 2012, nr 148, p. 154-160.
Christy Lange, ‘7th Berlin Biennale’, in: Frieze 2012, nr 148, p. 195.
 
 
 
 
    
Dit bericht is geplaatst in Kunstenaars. Bookmark de permalink.